Artefakty część 2

Artefakty kultury gospodarczej Ziemi Cieszyńskiej – vademecum fotograficzne, część 1.

         Część pierwsza vademecum obejmuje 210 terminów, odnoszących się do życia codziennego oraz pracy w domu i gospodarstwie.

Amper – wiadro

Babka – kowadełko do klepania kosy

Babówkaokrągła forma do pieczenia babek, dawniej wyłącznie kamionkowa

 

Balia – naczynie drewniane klepkowe lub blaszane, z owalnym dnem, służące do kąpieli

 

Baniok – większe naczynie, dawnej blaszane, na mleko lub wodę

Bańka – blaszane, często emaliowane naczynie do transportu mleka

 

Bańka – szklana bombka choinkowa

 

Baterka (bateryjka) – latarka elektryczna

Becherek – szklane naczynie w kształcie wazonu, oplecione słomą, wikliną lub witkami wierzbowymi, służące do przechowywania domowych trunków

Beczka – klepkowe pękate naczynie do przechowywania kapusty, ogórków lub wina

Beczka na gnojówke (belówke)wysokie drewniane naczynie klepkowe kształtu walca, opatrzone otworem zamykanym na kołek, służące do transportu płynnej gnojówki na pola uprawne

Bierco – belka do powieszenia zabitej świni podczas świniobicia

Bierco – część uprzęży – orczyk

 

Bindfel – ścienna wnęka znajdująca się w sieni lub w piwnicy, w której trzymano naczynia i produkty kuchenne oraz zapasy żywności

Biyrla – kula do podpierania się przy chodzeniu

Blacha – płyta kuchenna rozgrzewana na piecu, służąca np. do pieczenia placków

 

Blachocz – duży garnek aluminiowy lub blaszany, emaliowany

Blachoczek (plechoczek) – garnuszek blaszany

Blamborekwąski pojemnik na wodę do zwilżania osełki przy koszeniu

Blinda – osłona na oczy konia

 

Brónanarzędzie do spulchniania ziemi przed siewem w postaci drewnianej, a współcześnie metalowej kratownicy z wprawionymi w nią żelaznymi kolcami, zwanymi bróniokami

Brusek – kamienny krążek kształtu walca, w metalowej obudowie, służący do ostrzenia noży i siekier

Brutfóń (brutfań, brutfania) – brytfanna do pieczenia

Burdak (wialnia, fukacz) – maszyna do czyszczenia zboża poprzez oddzielanie ziaren od plew i innych zanieczyszczeń

Cedzitko (przetaczek) – niewielkie sitko

Cedzok – okrągła deska z wydrążonymi dziurkami i uchwytem, służąca do odcedzania ziemniaków, klusek itp.

Cep – narzędzie do ręcznego młócenia zboża, składające się z dzierżoka i bijoka

Chomónt – cześć uprzęży dla konia, chomąto

 

Corek – przegródka wewnątrz piwnicy, służąca np. do przechowywania ziemniaków

Corek – odgrodzone pomieszczenie w oborze, przeznaczone dla zwierząt domowych

Cyntrofuga – separator, wirówka do mleka

Czaplok – niski, duży gliniany garnek

 

 Czepnik (łotka) – gliniane naczynie w kształcie stożkowej misy z dwoma uszami, w dolnej części wyposażone w zakorkowany otwór, służące do oddzielania śmietany od mleka

Dekiel – pokrywa

 

Delina – deska w podłodze, w liczbie mnogiej deliny stanowiły określenie drewnianej podłogi

Dzichta – płachta płócienna z taśmami mocującymi na końcach, służąca do noszenia ciężarów na plecach

Dzieża (dziyżka) – naczynie klepkowe, służące do wyrabiania ciasta chlebowego. Dzieży nigdy nie myto, ponieważ pozostawał w niej zakwas, potrzebny do wypieku następnych bochenków. Część klepek w dziyżce była niższa, co ułatwiało wyrób ciasta

 

Fajfka – fajka

 

Faska – naczynie klepkowe kształtu ściętego stożka, służące do przechowywania większej ilości nabiału, opatrzonego chrzanowymi liśćmi, chroniącymi przed zepsuciem, po czym składane w chłodnych kamiennych piwniczkach lub podwieszane w studniach

Filownica do jelit – przyrząd do napełniania jelit (kaszanki) przy domowym świniobiciu

 

Flajszmaszynka – maszynka do mielenia mięsa, która posiadała również nakładkę, pozwalającą na wytłaczanie drobnych ciasteczek bożonarodzeniowych

Flaszka – butelka (wszelkiego rodzaju)

Foremki do drobnych ciasteczek cieszyńskich – blaszane foremki rozmaitych kształtów, za pomocą których wycinano bożonarodzeniowe ciasteczka

Forma do babki na parze – zamykana forma z cienkiej blachy, używana do przyrządzania babki na parze lub w kąpieli wodnej

Forma do wytłaczania pierników – archaiczna drewniana forma, służąca do wytłaczania drobnych pierników w kształcie postaci obrzędowych, na której ciasto wyrastało przed włożeniem go do pieca

Forma na barankagliniana, żeliwna lub aluminiowa forma do wypieku wielkanocnego ciasta w kształcie baranka

Garniec – większy garnek

 

 Gepel – kierat, urządzenie wykorzystujące siłę pociągową zwierząt (koni lub wołów) do napędu stacjonarnych maszyn rolniczych takich jak sieczkarnia, wialnia czy młockarnia, bądź do wydobywania wody. Kierat był zespołem przekładni zębatych, najczęściej składającym się z dwóch par kół, przymocowanych do ramy

Gewichta – odważniki do wagi szalkowej

Glaskastlik – oszklona szafka na naczynia

Glinioczek – mały gliniany garnuszek do przechowywania soli lub tłuszczu

Gliniok – większy garnek kamionkowy, używany zwykle do przechowywania mleka lub topionego tłuszczu

Globin – pasta do butów

Godzinki – zegarek naręczny

Godziny – zegar stojący lub wiszący na ścianie

Gorczek – porcelanowy lub porcelitowy zdobiony kubek

Grabie – narzędzie do sczesywania trawy, siana, słomy lub liści, składające się z długiej rękojeści (grabiska) oraz wołka, na którym osadzone są zęby

Grabie stodolniokigrabie o rzadko wstawionych zębach, służące do wygrabowanio słomy w stodole w czasie młócenia zboża

Grotek – blaszane naczynie klepkowe, służące do udoju mleka, następca szkopca

Hadra – szmata

Halbija – drewniane koryto do karmienia bydła

Hoczek – płużek do spulchniania ziemi między rządkami roślin okopowych

Holszpant – obroża dla psa

Izba – pomieszczenie mieszkalne, pokój

Jarzmo – drewniana uprząż dla krów lub wołów

Kachlocz (kachlok) – duży piec kaflowy

Kaczyca – niski, dość szeroki piec żeliwny, służący do gotowania i ogrzewania

Kaganek – chłopski przenośny świecznik z rozbudowanym spodkiem na kapiący wosk

Kartacz – szczotka ryżowa

Kartaczek – szczoteczka do zębów

Kary – taczki, niegdyś tylko drewniane

Kastrol (kastrolek) – określenie rondla (małego rondelka)

Kawioczek – mały blaszany emaliowany kubek z uchem

Kibel – wiadro blaszane

Kiśniczka – skrzyneczka

 

Kluczka – przyrząd z długim drewnianym trzonkiem, zakończony otwieraną blaszaną główką, pomocny przy obieraniu owoców

Klupaczka – trzepaczka do dywanów

Klynczory – duże sanie, złożone z przednich i tylnych krótkich sań połączonych łańcuchami, służące do zwożenia zimą trómów – kłód drzewa z lasu

Koflik (kofliczek) – małe podręczne naczynie, dawniej przeważnie blaszane, obecnie z tworzywa sztucznego

Kolasa – powóz konny z możliwością nakrycia, mieszczący więcej osób, używany przez gospodarzy głównie od święta

Kolybka –drewniana kołyska dla niemowląt

 

Konwia – naczynie klepkowe służące do transportu mleka, wysokie, stożkowate, z biegiem czasu często przerabiane na maselnice, a zastąpione konwiami blaszanymi

Kopaczka – motyka

Kopaczyczka – mała motyka z krótkim trzonkiem do sadzenia flanc

Kopocz – narzędzie rolnicze z żelaznym zakrzywionym dwuzębem lub trójzębem do rozrywania zleżałego obornika

Kopyść (kopystka) – drewniana duża łyżka lub łopatka do mieszania w dużym garnku, służąca także do zaczynania ciasta na chleb

Kosanarzędzie do ręcznego koszenia trawy, koniczyny

Kosa żniwna z grabkami (obłónkiym) – narzędzie służące do ręcznego koszenia zboża, którego konstrukcja umożliwiała ścinanie kłosów bez ich uszkadzania

Kosok –  sierp, narzędzie do ręcznego koszenia zboża

Koszorek – ogrodzone miejsce pod gołym niebem, przeznaczone dla owiec lub gęsi

Koza – piec żeliwny kształtu walca lub prostokąta, służący do ogrzewania izb

Kólik – zaciosany palik lub żelazny pręt zakończony u góry czopem, mocujący łańcuch od krowy na pastwisku. Pobijany pyrlikiem – rodzajem młotka.

Kół – ostro zakończony drąg żelazny lub drewniany, okuty na końcu, służący do wykonywania otworów w ziemi, w które wprawiano orstwie

Kredynska (bifej) – kredens kuchenny lub pokojowy

Krómpocz – kilof

Krónżok – urządzenie do krojenia buraków i brukwi dla bydła, składające się z ostrza pionowo zamontowanego do przenośnej, wysokiej ławki

Kufer podróżny – drewniana, okuta skrzynia z wypukłym wiekiem, opatrzona zamkiem, wybita płótnem lub papierem, służąca do transportu odzieży oraz mniejszych przedmiotów podczas podróży

Kufer wojskowy – mała drewniana skrzynka z wypukłym wiekiem, często opatrzona danymi właściciela, używana przez żołnierzy do transportu niezbędnych przedmiotów osobistych

Kulok (wołek) – wałek do ciasta

Kumora – pomieszczenie naprzeciw kuchni w domu dwuizbowym, mogące także pełnić rolę mieszkania lokatora (kumornika), pracującego na roli gospodarza w zamian za wyżywienie i mieszkanie

Lampa wozowa – oszklona lampa naftowa lub łojowa, osadzona w szklanej obudowie, służąca do oświetlania powozów konnych oraz pomieszczeń gospodarczych

Ława – drewniany, niezbędny element wyposażenia chłopskich izb, służący zarówno do spania, jak i siedzenia oraz wykonywania codziennych prac

Łopata chlebowa – owalna, duża drewniana łopata, służąca do umieszczania oraz wyjmowania bochenków z pieca chlebowego. Dawniej wierzono, iż zawieszona pod dachem chroni dom przed uderzeniem pioruna

Łóżko wiejskie – zwykle niskie i szerokie, wykonane z gładko wyheblowanych desek, z charakterystycznym, często rzeźbionym przygłówkiym

Łóżnica – boczna deska w łóżku

Łyżnik – ozdobna wisząca deseczka z otworami, służąca do przechowywania drewnianych łyżek

Maszyna do szycia – Mechaniczne urządzenie wynalezione w I połowie XIX w., służące do zszywania tkanin. Największą popularność na świecie zyskały maszyny produkowane przez firmę Isaaca Merritta Singera, zwane potocznie Singerkami. W gospodarstwach domowych na naszym terenie od końca XIX w. najliczniej spotkać można było modele bazujące na wersji 15 (wytwarzane również przez innych producentów). Innymi popularnymi modelami maszyn do szycia na Śląsku Cieszyńskim, najczęściej wzorowanymi na Singerkach, były: „Rast und Gasser”, „Bobbin”, „Titan”, „New York”

Maśniczka (maselniczka) – przyrząd wykonany z drewnianych klepek, służący do ubijania masła ze śmietany. Najstarsze maśniczki beczkowe z ręcznymi korbami zostały zastąpione przez popularniejsze – stożkowate, zwężające się ku górze, do których wkładano drewniany tłuczek (toporke) z osadzoną na jej końcu drewnianą okrągłą deszczułką z licznymi otworami. Na toporke nasuwano drewnianą osłonę zwaną pieskiym, która zapobiegała rozchlapywaniu się śmietany przy ubijaniu masła.

Miech – płócienny worek do przechowywania i transportu płodów rolnych

Mietła – miotła wykonana z brzozowych witek

Młockarnia – maszyna rolnicza, służąca do młócenia, czyli do oddzielania ziaren zboża od kłosów

Moździerz – odlewane naczynie zaopatrzone w tłuczek (bijok), służące do rozdrabniania przypraw

Moździerz wiwatowy – odlewane naczynie, napełniane prochem, używane ongiś do odświętnych wystrzałów

Myncyrz – sprężynowa waga wisząca

Nachkastlik (nachtkastlik) – szafka nocna

Niecka – naczynie w kształcie podłużnej misy, wydrążone w jednym kawałku drewna, służące do wyrobu ciasta chlebowego lub przechowywania żywności. Zdarzało się, że w drewnianych nieckach kąpano również niemowlęta.

Orstwia, orstew, orstewkażerdź o wysokości do 2,5 m, z poprzecznymi szczeblami, służąca do suszenia siana, jesienią zaś ćwikli i fazoli.

Osełka – narzędzie ścierne w postaci podłużnego kamienia (najczęściej piaskowca), służące do ostrzenia kosy

 

 Pecynek – bochenek chleba

Petryolka – lampa naftowa, wyposażona w knut – knot, przykrywającą go metalową przysłonę w kształcie kopuły – kłobuczek oraz celinder – szklany klosz

Piekarszczok – domowy piec piekarski

Piekocz – żeliwny rondel do pieczenia mięsa

Plackorz – metalowa łopatka do przewracania pieczonych na blasze placków

Plech – blacha do pieczenia ciasta

Pług – narzędzie rolnicze, służące do orki gleby przeznaczonej pod uprawę, którego podstawowymi metalowymi elementami roboczymi były: krój do cięcia gleby w skibę, podnoszące ją zielosko oraz odkładająca ziemię odwalnica. Elementy te przymocowane były do metalowej lub drewnianej grzóndzieli, zaopatrzonej w rączki, służące do prowadzenia narzędzia

Podstólek szuflada w małym stoliku lub w maszynie do szycia

 Polywaczka – konewka

Pomietło – rodzaj miotełki z gęsiego pióra, służącej do smarowania tłuszczem blachy przed wypiekiem ciasta

 Porwóz, porwósło – słomiany powróz do wiązania snopów

Porwózek – sznurek

Pónclok – pękaty gliniany garniec, zwężający się ku dołowi, wyposażony w 1 lub 2 uszu, służący do przechowywania głównie mleka

Przecierok do owoców – przyrząd wyposażony w blaszane sito oraz drewniany wałek, służący do przecierania owoców na domowe przetwory

Przetak (rzeszoto) wielkie sito, służące do oczyszczania zboża po wymłóceniu

Puczek – drewniany tłuczek do rozdrabniania ziemniaków oraz innego pokarmu dla zwierząt

Putnia – spłaszczone, duże naczynie klepkowe z jednym uchwytem, służące do noszenia wody, często przy użyciu drewnianych nosideł (kluków)

Rafiok –wóz chłopski z czterema drewnianymi kołami okutymi metalowymi obręczami, posiadający ruchomy przód, umożliwiający kierowanie. Na podwoziu spoczywała szeroka deska – spodniora, na którą z boków układano boczniory, a z przodu i z tyłu szybry, co stanowiło rozbieralną obudowę wozu, niezbędną podczas zwożenia z pola miechów ze zbożem, buraków, ziemniaków i innych płodów rolnych. W przypadku konieczności zwożenia siana, rafiok przeistaczał się w drabiniok, konstrukcję z desek zastępowały drabiny, a fura siana przytrzymywana była przez drąg, zwany przipónóm, oraz opięta z przodu i z tyłu łańcuchami

 Rafioczek – mały wózek drabiniasty, ciągnięty przez człowieka, służący do transportu płodów rolnych, baniek z mlekiem itp.

Rechla – wisząca drewniana półka kuchenna, często wyposażona w wieszaczki na gorczki z uchem oraz inne drobne sprzęty kuchenne, posiadające możliwość zawieszenia

Rogulka (fyrtok) – mątewka, niezbędna w kuchni, wykonywana najczęściej z górnej części pnia choinki bożonarodzeniowej, z przyciętymi w niewielkiej odległości od nasady gałązkami

Ryczka – podręczny taboret w kształcie małej, krótkiej ławeczki

Sercówkamotyka w kształcie serca

 Sieczkarnia – maszyna rolnicza służąca do cięcia słomy, trawy, kukurydzy i innych roślin pastewnych na sieczkę

 Siekocz – rodzaj tasaka

Siekocz (cieśliczka) – rodzaj młoteczka do rozbijania cukru głowiastego

Słómiónka – rodzaj naczynia w kształcie misy, plecionego ze słomy żytniej, w którym rosło ciasto chlebowe

Sokownik – urządzenie w kształcie dużego glinianego garnka, służące do wytwarzania soków z owoców lub warzyw poprzez poddawanie ich działaniu gorącej pary wodnej

Solniczka – drewniane, blaszane lub porcelanowe naczynie z pokrywką, często posiadające możliwość zawieszenia, służące do podręcznego przechowywania soli kuchennej

 Sóndek – drewniane klepkowe naczynie z pokrywą, służące do przechowywania zasolonego mięsa i słoniny

Srómbek – sanie konne używane przy uroczystych okazjach, ozdobnie kute i modelowane

Stołek giynty – krzesło pokojowe z ozdobnym oparciem, wykonane z drewna giętego

Stół chłopski – dębowy prosty stół, składający się z mocnego blatu z podstolim (szufladą) oraz czterech prostych nóg, przeważnie zainstalowanych na kołkach

Stół wałaski – ciosany stół na krziżokach – skrzyżowanych nogach, z blatem wykonanym z szerokich desek, łączonych od spodu poprzeczkami

Strużok – siennik, rodzaj dawnego materaca, wypełnionego sianem, słomą żytnią lub trocinami

Studnia wiejska – drewniana studnia wyposażona w pompę lub rympoł – drewniany wał z łańcuchem do wyciągania naczyń w wodą

 

Stympa – drewniane archaiczne naczynie w kształcie kielicha, wydrążone w samorodnym pniu, wyposażone w bijok, służący do tłuczenia jęczmienia na kaszę

Szafliczek – nieduże, niskie, okrągłe naczynie klepkowe z jednym uchem, służące do przegotowywania karmy dla bydła i świń; szafliczki służyły także do mycia, zastępując lawór oraz do zbierania drobnych płodów rolnych

Szaflik – szerokie, niskie naczynie klepkowe z dwoma uszami, służące do przenoszenia upranej bielizny, a także codziennej toalety

Szatkownica (noże) – drewniany przyrząd, wyposażony z ostrza, służący do szatkowania kapusty przed jej zakiszeniem

Szczwiertka (sztwiertka) – klepkowe naczynie do odmierzania zboża, mieszczące około 25 kg łobilo

Szczwiertka (sztwiertka) – drewniana forma na masło o pojemności ćwierci kilograma, wyposażona z bogato zdobiony ornament snycerki, odciskający się na kostce masła, identyfikujący jego wykonawczynię

Szczwiertka z napisem „teebutter” – zdobiona forma na delikatne słodkie masło, tzw. herbaciane, wyrabiane ze słodkiej śmietanki, przeznaczone do szybkiego spożycia

 Szczypa – długa szczapa bukowa, służąca do oświetlania izby

Szklónka – szklanka z grubego szkła

 Szkobel – drewniana zasuwa u drzwi wejściowych

Szkopiec – drewniane nieduże naczynie klepkowe, służące do udoju mleka

Szkrobaczka – narzędzie do obierania ziemniaków

Szolka – salaterka lub miseczka z grubego szkła lub porcelany

Szpajskadrewniana szafka na żywność, wyposażona w półki oraz szuflady, posiadająca drzwi zaopatrzone w otworki wentylacyjne; ustawiana głównie w chłodnej sieni domu lub w kumorze

Szperhok – pogrzebacz

Szpryca do dorty – przyrząd służący do dekoracji tortów przełożonych masą (masnóm filóm)

Szpunt – korek

 Szpuntownica – przyrząd do korkowania butelek, korkownica

 Szpyrczok – skrzynia do dłuższego przechowywania zasolonego mięsa i słoniny, często umiejscowiona na przedgórzach lub strychach

 

 Szróciok – młynek do śrutowania zboża

 Sztamperla – mały kieliszek z grubego szkła

 Sztebel – szczebel do orstwi na siano

 Szteker – gniazdko elektryczne

 Sztokerla – taboret, podręczne krzesełko do wykonywania niezbędnych czynności gospodarskich

 Sztyl – trzonek narzędzi gospodarczych, niegdyś wyłącznie drewniany

 Szufka – stożkowaty czerpak na długim drążku do nabierania wody lub gnojówki

Szufla – łopata

 Śćwiertanka miarka wydrążona z pnia drzewa, z uchwytem i okrągłym dnem, mieszcząca 2,5 kg zboża

Śmiatoczek – miotełka

Śmiatok – miotła z włosiem

Śmietanik – dzbanek gliniany na śmietanę

Tarluszka (tarełko) – tarka kuchenna

Tragacz rodzaj dawnych drewnianych taczek bez skrzyni, służący do pomocy w gospodarstwie podczas przewożenia cięższych rzeczy

Troki – koryto, używane do parzenia zwierząt po domowym uboju i rozdzielania ich mięsa

Trómba – piekarnik

Tryjer – większy młynek do dokładnego czyszczenia zboża

Uchocz – garnek na śmietanę z dwoma uchwytami

Wachówka (wach, fach) – drewniana skrzynia do przechowywania zapasów zboża

 Warzecha – warząchew, duża łyżka kuchenna, zwykle drewniana

Wek – słój dawnego typu, ze szklanych wieczkiem bez gwinta

Widły do buraków – widły z zębami zakończonymi metalowymi kulkami

Widły dwojoki – widły dwuzębne zaopatrzone w długie, drewniane helmisko, pomocne podczas przenoszenia sprasowanych lub związanych snopków lub siana

Widły hamerykónki – widły z czterema szerokimi zębami, służące do rycia w ziemi w celu nawożenia pola obornikiem

Widły na gnój– widły z czterema lub pięcioma zębami, wyposażone w krótkie helmisko zakończone berliczkóm, służące do roztrząsania obornika

Widły trojoki przeznaczone do niezwiązanego i nieprasowanego siana lub słomy, zawierającego wiele długich źdźbeł

Wiewiórka do orzechów – forma odlewanego dziadka do orzechów w kształcie wiewiórki, rozgniatającej orzeszek łapką po pociągnięciu za ogon. Popularny na Śląsku Cieszyńskim wyrób ustrońskiej Kuźni.

Włóki – lekkie brony do zasypywania ziarna po siewie

 Wyndzok – urządzenie do wędzenia mięsa i słoniny, złożone z paleniska i umieszczonej nad nim budki, zwykle zbitej z desek i zadaszonej

 Zbiyraczka – drewniana chochla, służąca do zbierania śmietany z powierzchni mleka

 Zieleźniok żeliwny garnek do gotowania

Żarna – kamienne urządzenia do mielenia zboża, składające się z dwóch obrobionych kamieni – biegunka i spodka oraz długiego drążka do obracania nimi – miyloka. Metalowa poprzeczka, regulująca odległość między kamieniami, zwana była paprzycóm

 Żber stosunkowo duże, wysokie naczynie, posiadające dwa uchwyty, używane najczęściej do celów gospodarczych, takich jak pojenie krów czy też noszenie karmy dla świń

Żegnaczkakropielniczka ze święconą wodą, wieszana na ścianie tuż za progiem, u wejścia do izby

Żmijka – metalowe, wysokie, spiralne urządzenie, służące do czyszczenia zboża

 Żbonek – blaszany dzbanek na kawe zorkowóm lub inne napitki

 


Highslide for Wordpress Plugin