Artefakty kultury gospodarczej Ziemi Cieszyńskiej

 

Artefakty kultury gospodarczej Ziemi Cieszyńskiej – vademecum fotograficzne, część 1.

        Zadanie publiczne pn. „Artefakty kultury gospodarczej Ziemi Cieszyńskiej – vademecum fotograficzne” stanowi projekt etnograficzny, którego realizację wsparł finansowo Zarząd Powiatu Cieszyńskiego. Vademecum prezentuje fotografie i opisy dawnych przedmiotów,  sprzętów i narzędzi używanych w gospodarstwach domowych na terenie Śląska Cieszyńskiego. Jest  to inicjatywa prekursorska, dotychczas nie podejmowana przez miejscowych badaczy kultury materialnej, a nader potrzebna w celu usystematyzowania oraz identyfikacji sprzętów od dawna nie używanych, a niegdyś niezbędnych w życiu codziennym i od święta. Celem zadania jest także popularyzacja gwarowych nazw, które stanowią cenny element spuścizny naszych przodków. Część pierwsza obejmuje 122 terminy związane z częściami stroju cieszyńskiego, elementami odzieży codziennej oraz bielizny,  pozyskiwaniem,  reperacją, praniem, prasowaniem, przechowywaniem odzieży, z higieną i toaletą. W vademecum wykorzystano fotografie przedstawiające zbiory Muzeum Ustrońskiego oraz  archiwalne fotografie ze zbiorów tej instytucji.

ancug – garnitur męski, złożony z marynarki i spodni. Występował w odmianie cieńszej – letniej oraz hrubej – zimowej. Zwykle uzupełnieniem ancugu była kamizelka (westa), w kieszonce której znajdował się zegarek z dewizką.

aport – ubikacja. W zamożniejszych gospodarstwach alternatywą dla wychodków zlokalizowanych na zewnątrz budynku były przenośne aporty, znajdujące się w sieni, wewnątrz których umieszczano nocnik (noczniok) lub wiadro (amper).

 

bagany – mocne buty robocze uszyte ze sztywnej wieprzowej skóry, posiadające solidną drewnianą podeszwę, noszone między innymi przez robotników ustrońskich zakładów hutniczych i kuźniczych.

P1050907bandla (splatka) – wstążka do włosów. Panny na Śląsku Cieszyńskim splatały włosy w binkocz (warkocz) z bandlóm wiązaną na maszke (kokardę).

baranica – męska czapka futrzana z owczej skóry.

241A

bindla – krawat męski.

P1050898borta – obszycie zdobiące odzież, lamówka.

2008_0528muz0091borta – bogato zdobione taśmy dzielące oplecka najstarszych żywotków na dwa symetryczne pola zdobnicze. Wiśniowe żywotki lamowano złotymi bortami, czarne – srebrnymi.

bótek – sznurowany strzewik damski albo bucik dziecięcy.

bryle – okulary

P1050769

 bymbynek – przyrząd do wykonywania koronki klockowej o kształcie wałka wypchanego trocinami lub suchą trawą, do którego przypięty był pas grubego dziurkowanego papieru lub skóry z wyrysowanym wzorem. Wykonywanie koronki klockowej rozpoczynano od wbijania w pas szpilek (szpyndlików) wytyczających wzór, uszeregowanych gęsto obok siebie, o które zaczepiano nitki nawinięte na drewniane klocki. Sztuka ta polegała na misternym splataniu ze sobą lnianych lub bawełnianych nitek nawiniętych na pary klocków.

cegliczka – dusza od żelazka, czyli sztabka odlanego żelaza, wkładana do wnętrza żelazka po uprzednim rozgrzaniu jej do czerwoności w piecu. Każda, nawet miniaturowa dusza posiadała otwór, o który po rozgrzaniu w piecu zahaczano pogrzebacz i za jego pomocą umieszczano sztabę w żelazku unikając poparzenia.

chuścionka – onuca. Kawałek tkaniny lnianej lub bawełnianej flaneli używany zamiast skarpet do butów z wysoką cholewką, przeważnie wojskowych.

strój1 (10)czepiec – koronkowy biały czepek noszony przez mężatki pod chustką na głowie, uroczyście zakładany w trakcie wesela podczas obrzędu oczepin. Czepiec składał się z ozdobnego naczółka, denka (saczka) czyli największej jego części ukrytej pod chustką, zauszników (prostokątnych kawałków płótna formujących czepiec za uszami) oraz sznurki – tasiemki, którą obwiązywano kok (kujón, dudek) zawinięty w siatkowe denko.

cycha poszwa na pierzynę, zwykle przygotowywana jako element wyprawy panny młodej, bogato zdobiona, opatrzona monogramem.

 

deczkaokreślenie makatki. Ręcznie haftowane deczki, na których widniały sentencje zawierające różne mądrości ludowe, były niegdyś ozdobą każdej kuchni, częścią tzw. garnitury kuchennej.

deczka – rodzaj kapki, odświętnego przykrycia dziecka podczas chrztu, często haftowanej na tiulu.

Hafty na tiulu - przykłady zbiorów (2)

drajfusek – podstawka o trzech nóżkach pod żelazko, niezbędna podczas używania żelazka z duszą lub żelazka na węgiel drzewny. Gorące żelazko podczas przerwy w prasowaniu spoczywało na drajfusku.

facz – określenie powijaka dla niemowlęcia, a także wstążki do obwiązywania becika. Pierwotnie facz bywał biały, z biegiem lat dla dziełuszek zaczęto przygotowywać czerwony (różowy), dla chłapieczka zaś modry.

P1060014

fortuszek   (zapaska) – fartuch będący częścią stroju cieszyńskiego, wykonany ze sztywnej tafty, mieniącego się adamaszku, zwiewnego szyfonu czy gładkiego atłasu, utrzymany w stonowanej gamie kolorystycznej.   Fartuchy szyto zwykle z półtora szerokości tkaniny, której górę równo i bardzo starannie marszczono. W fałdki te wszywano oszewkę (lymiec) –   rodzaj listwy zakończonej tasiemkami, które służyły do zawiązywania zapaski. W tradycji fartuch był zawsze minimalnie dłuższy od sukni cieszyńskiej, a poprzez kolejne dziesięciolecia, podobnie jak inne elementy stroju cieszyńskiego, ulegał nurtom ówczesnej mody. Zwyczajowo starsze kobiety nosiły zapaski w podłużne pasy; panna młoda obowiązkowo występowała w fortuszku z białego bądź kremowego delikatnego jedwabiu; po II wojnie światowej rozpowszechniło się ręczne malowanie jedwabnych fortuszków według szablonu, z czego znana była szczególnie Anna Chujeba z Lipowca.

 fusekla – skarpetka. Dziurawe fusekle sie ficowało (cerowało).

P1050920gacie –   kalesony, dawniej szyte z płótna, regulowane w pasie, zapinane z przodu na guziki, ze sznurowanymi końcami nogawic, aby mogły wejść do butów z wysokimi cholewami. Gacie pełniły jednocześnie formę męskich majtek i kalesonów.

galaty/galoty – określenie męskich spodni

wille_i_penskjonaty3

galotki – krótkie spodenki. Jeszcze po II wojnie światowej galotki były noszone przez chłopców przez cały rok, a zimową porą zakładano do nich grube pończochy. Popularne były galotki na szelkach złączonych z przodu poprzeczną listwą.

P1050761geldtaszka – portmonetka damska

P1060010

gunia – część męskiego stroju góralskiego – rodzaj szerokiego płaszcza z rękawami, uszytego z brązowego sukna, bez zapięcia. Gunia była także częścią stroju pasterskiego noszonego na terenie Ustronia.

v26

guniok – gruby, wełniany płaszcz zimowy (rodzaj pelisy podbitej futrem).

P1050994grunśpicowe koronki – ( niem. Grundspitze) koronki cerowane (haftowane) na tiulu, polegające na wibrującym, wężykowatym prowadzeniu nici przez kratkę tej materii. Sporządzano tak nie tylko naczółki czepców, ale również ozdobne warstwy deczek (kapek na beciki) oraz komplety dla niemowląt do chrztu. W latach 20. XX w. wstawkami z haftowanego tiulu zdobiono serwetki oraz zwiewne szale, komponowane z kawałkami muślinu.

hacka (kocek)– większa, gruba chusta wełniana, najczęściej z frędzlami, służąca do okrycia głowy i pleców, zwykle barwy ciemnoszarej, ciemnogranatowej, czarnej, element stroju cieszyńskiego. Hacka – pepito była odświętną, wykonaną z cieńszej wełny odmianą hacki, w tonacji ciemnozielonej, brązowej, czarnej, którą noszono przewieszoną przez ramię, nie na użytek ino na parade.

haras – złote lub srebrne nici służące do wyszywania żywotków cieszyńskich. Sprowadzano je z małych wytwórni w Czechach i Austrii aż do końca pierwszej wojny światowej, kiedy to nowy układ granic odciął dotychczasowe źródła importu kosztownych materiałów do strojów.

nowe zgrane' 125

heknodla, heknadla – szydełko. Heknadla służyła do heklowanio (szydełkowania).

DSCN0416

hoczki – srebrne, często pozłacane lub wykonane ze stopów metali zapinki z ogniwkami gónżewkami, przyszyte do przedniczek żywotka. Gónżewki służyły do przewlekania łańcuszka, którym żywotek był pierwotnie sznurowany na piersiach.   Najstarsze zachowane odlewane hoczki pochodzą z pierwszej połowy XIX w. Na początku XX w. popularne stały się hoczki filigranowe (wykonane przez złotników z cienkich drucików ułożonych w ażurową siatkę). W czasie I wojny światowej uboższą wersję hoczków wytaczano z blachy.

hornodla, hornadla – drut uformowany w kształcie litery „U” do spinania włosów w kok (kujón, dudek).

V33

hozyntregi – szelki, niegdyś bardzo powszechnie używane do podtrzymywania galotów.

jakla – wierzchnie okrycie kobiety sięgające do bioder, element stroju cieszyńskiego, o kroju wciętym w pasie oraz bufiastych rękawach zwężanych dołem. Noszono kilka rodzajów jakli. Paradne jakle szyto z brązowej lub czarnej tkaniny wełnianej w dobrym gatunku, pochodzącej z bielskich zakładów włókienniczych, zwanej sztofem. Doskonały na odświętne jakle, noszone w chłodniejsze dni, były również aksamit oraz wełenka. Inny rodzaj paradnych jakli, przypominających bluzkę, szyto z jedwabiu, żorżety, cienkich wełenek, atłasu. Nie były one rozpinane na całej długości, często posiadały asymetryczne zapięcia, stylowe kołnierzyki, ozdobne falbanki i zakładki, żaboty i plisy, dekoracyjne hafty czy efektowne guziki. Ubierano je bezpośrednio na suknię cieszyńską, nie zakładając kabotka. Wdziewano wówczas po kolei rosypoły, halke, na nią suknię, a na końcu jakle. Najpiękniejsze paradne jakle w Ustroniu szyła Julia Wantułowa. Z kolei po domu noszono bieliźniane jakle kartónowe z ręcznie haftowanymi wstawkami. Zimą zakładano ciepłe jakle pluszowe albo tak zwane barankule. Natomiast po pierwszej wojnie światowej przyszła moda na jakle o kroju miejskim, przypominające żakiety. Posiadały one wykładany kołnierz, często zakończony prymkiem. Zapinano je na całej długości, często posiadały dwa rzędy guzików.

jeglica – drut do wykonywania robótek dziewiarskich. Jeglicami sie sztrykuje (robi na drutach).

DSCN0417

jegła – igła do szycia ręcznego oraz maszynowego.

DSCN0413 - Kopiajupka – flanelowa, rzadziej kretonowa kurtka kobieca, używana podczas codziennych prac, sięgająca do bioder, rozpinana, wcięta w talii. Jupki miewały delikatne desenie oraz małe kołnierzyki. Zapinano je na całej długości na guziki lub zatrzaski.

D1010002

kabot – męska marynarka lub rodzaj kurtki.

426kabotek – część cieszyńskiego stroju kobiecego, rodzaj białej bluzki. Najstarsze kabotki szyto z cienkiego płótna lub batystu, który często kupowano w Jabłonkowie. Posiadały one tradycyjny krój przyramkowo – marszczony i bardzo duże bufiaste rękawy. Lymieczki wokół rękawów oraz oszewkę wokół szyi pokrywano białym, ręcznym haftem dziurkowanym. Początkiem XX w. zdobienia kabotka uszytego ze sztywnego kartónu bardzo rozbudowano, dodając elementy haftu richelieu z delikatnymi jak pajęczyna snutkami, które prezentowały się bardzo dekoracyjnie. Rękawy kabotka wzbogaciły się ponadto w imponujące okruża z ząbkami oraz bogatszą, suto zdobioną przednią połę zwaną przedniczkóm. W okresie międzywojennym kabotek zupełnie zmienił swoją formę. Do stroju cieszyńskiego zaczęto nosić nowomodne, moderne bluzki z małymi, lekko bufiastymi rękawkami, szyte z jedwabiu, muślinu, batystu, perkalu, a w okresie powojennym nawet z nylonu. Pojawił się także nowy kolor – biel zastępowała często barwa kremowa lub écru. Nowsze bluzki także posiadały całą paletę zdobień – koronkowe wstawki, liczne falbanki, mereżki, subtelne kołnierzyki i kokardy. Jednak bez względu na zmianę kształtu i formy zarówno starsze i nowsze bluzki zakładane do stroju cieszyńskiego noszonego w Ustroniu zawsze nazywano kabotkami.

kapsa, kapeska – kieszeń

kartón – sztywne, niezwykle wytrzymałe, bardzo gęsto tkane płótno bawełniane, używane w drugiej połowie XIX w. do szycia bielizny noszonej do stroju cieszyńskiego.

kastlik – szkatułka, służąca do przechowywania cennych przedmiotów oraz biżuterii.

P1050805 kijónka – drewniana płaska łopatka, służąca do prania bielizny na kamieniu w rzece. Pranie polegało na mechanicznym wybijaniu cząsteczek brudu spomiędzy włókien tkaniny, a następnie ich wypłukiwaniu. Podczas prania dodawano niewielkie ilości mazi otrzymywanej przez prażenie mieszanki popiołu roślinnego i łoju – poprzedników mydła.

P1050807klebrowani – archaiczna, występująca na Śląsku Cieszyńskim nazwa koronki klockowej, pochodząca z języka niemieckiego (Klöppelspitze).

kłobuk – kapelusz damski lub męski

knefel – guzik

V47

kneflory – trzewiki kobiece, sięgające powyżej kostki, zapinane na guziki lub sznurowane, popularne obuwie na chłodniejsze dni w drugiej połowie XIX i na początku XX w.

P1050827 kobyłka i kóniczek – części metalowej haftki, używanej do zapinania ubrań.

P1050985

kokietyrka – ozdobna chusteczka, wkładana do kieszeni marynarki, tzw. butonierki. Kokietyrka była berglowano (posiadała brzeg ozdobiony małymi ząbkami).

P1050917

kolbszery – rodzaj dawnych lokówek, służących do formowania loków i fal przy użyciu wysokiej temperatury. Początkowo kolbszery nagrzewano w ogniu pochodzących z kuchennego pieca, następnie używano w tym celu maszynek spirytusowych. Odpowiednio wyprofilowane karbownice i szczypce formowały pasma włosów w fantazyjne fale (wele).

P1050839

kolewrót, kołowrót, kołowrotek – drewniany przyrząd do przędzenia wełny oraz lnu (wytwarzania przędzy z włókien).

P1050831

kopytko – skarpetka z grubej owczej wełny sztrykowano na jeglicach (robiona na drutach).

P1050923kragiel   – kołnierz (sztajfkragiel – kołnierz stojący, noszony do męskiego ancugu, kragielkastlik – pudełko na wymienne kołnierzyki do koszul męskich.

krauza – falbanka

krómflek – obcas

P1050924

krziżówka – poduszka dla niemowląt z przyszytymi doń dwoma tasiemkami, używana np. do chrztu.

krymplerodzaj dwóch obłych szczotek z uchwytem, używanych do rozczesywania (gręplowania) wełny. Zdarzało się, że jedna ze szczotek umieszczona była na specjalnej skrzyni przymocowanej do drewnianego kozła, na którym osoba rozczesująca wełnę siadała okrakiem.

kujón (dudek)włosy splecione w warkocz, po czym zwinięte z tyłu głowy w kok i spięte hornodlami. Uczesanie noszone przez mężatki pod czepcem w stroju cieszyńskim.

tchórzkulok – drewniany wałek służący jako magiel, często kuloka używano do glancowania (wygładzania) delikatniejszych tkanin (fortuszków, szatek).

P1060007

kyrpce – rodzaj obuwia uszytego z jednego kawałka skóry, używanego przez mieszkańców górzystych terenów Śląska Cieszyńskiego.

P1050935

ladaco – gorszej jakości część materiału z którego składała się suknia cieszyńska, często sporządzona z kawałków wykrojonych ze starych spódnic, ukryta pod fartuchem.

29

lajbik – stanik, od połowy XIX w. do okresu międzywojennego mający kształt krótkiej płóciennej koszulki, zapinanej na małe knefelki sporządzone z blachy okręconej nitką. Od lat 40. XX w. profilowane lajbiki szyto z atłasu.

lawór – miednica. Porcelanowe lawory były częścią umywalek, znajdujących w izbach. Wówczas na górnej półce umywalki stał lawór, a na dolnej zbónek (dzbanek), napełniony ciepłą wodą.

 

Minolta DSC

lymiec – obszycie koszuli męskiej około szyi

P1050895lymiec – oszewka, pasek stanowiący obwód pasa, do którego wszywało się marszczoną spódnicę lub fartuch.

232

lymieczek – haftowany mankiet na rękawie kabotka w stroju cieszyńskim.

152

lymiónczko – szelka, ramiączko koszuli lub halki – bielizny do stroju cieszyńskiego.

kąpiele żużlowe

lymka (galónka) – szeroka taśma przyszyta na dole sukni cieszyńskiej barwy była modrej, zielonej bądź fioletowej, uszyta z jedwabiu lub tafty, pierwotnie o szerokości od 6 do 8, później ok. 12 cm. Lymka zabezpieczała dół sukni przed uszkodzeniami, a jej kolor można było zmieniać w zależności od okazji. Na wewnętrznej stronie spodu sukni, na odwrocie lymki, przyszyta była wełniana lub flanelowa podkładka koloru ceglastego.

mantel – określenie płaszcza zarówno damskiego, jaki i męskiego oraz dziecięcego.

2008_0407exponatyszkoly0370

monogram – ozdobnie skomponowane inicjały, najczęściej wyszywane przez pannę przed zamążpójściem, podczas komponowania wiana. Naczelną cechą monogramu była jego czytelność, a na drugim miejscu dopiero walory estetyczne.

mufka – część garderoby kobiecej, która chroniła ręce przed zimnem, rodzaj tunelu wykonanego z futra lub ocieplanego materiału, do którego wsuwało się dłonie z obu stron. W okresie miedzywojennym mufka weszła w skład zimowej wersji stroju cieszyńskiego. Wynalazkiem tego okresu były również funkcjonalne połączenia mufki i torebki w jednym.

muster – wzór do haftowania, szablon do szycia ubrań.

Minolta DSC

mycka – czapka futrzana

naczółek (czółko) – najpiękniejsza część czepca, zdobiąca czoło mężatki w stroju cieszyńskim. Pierwotnie eksponowano je wysoko na czole, w okresie międzywojennym opuszczano nieco niżej, a po II wojnie światowej noszono tuż nad brwiami. Najstarsze naczółki wykonywano koronką klockową (cenione były te z motywem kwiatu cieszynianki), techniką koronkarską charakterystyczną dla Ustronia, Cisownicy, Goleszowa i okolic. Naczółki haftowano także necnadlóm na ręcznie robionej siatce, wyszywano na tiulu, rzadziej wykonywano szydełkiem (heknadlóm) lub na drutach (jeglicach).

necnadla – długa (około 20 cm) iglica z obu stron rozwidlona do nawijania wzdłuż nici, przyrząd do robienia koronki wyszywanej igliczką na siatce. Necnadlóm wyszywano firanki, kapy, a także naczółki do czepców. Była to popularna technika w międzywojennym Ustroniu.

DSCN0402noczniok – nocnik, dawniej porcelanowy, używany także przez dorosłych.

P1050852obujek –   haftowana stójka pod szyją w kabotku.

166odmaryja – szafa na ubrania.

P1050951okruża – zdobione haftem richelieu sztywno krochmalone dodatkowe zdobienia rękawów kabotka rozpowszechnione na początku XX w.

opanki lekkie buty noszone latem, z odsłoniętą piętą lub palcami.

P1050929orpant (napierśnica) srebrny naszyjnik do kobiecego stroju cieszyńskiego, rozpowszechniony na pocz. XX w., filigranowy, zdobiony rozetkami zwanymi różami lub  kwiatami cieszynianki.

oryngle – kolczyki

pas (gurt)– część stroju cieszyńskiego noszona tylko przez bogatsze kobiety, która opasała suknię.   W połowie XIX w. wśród zamożniejszej ludności rozpowszechniły się pasy z odlewanego i tłoczonego srebra, częściowo nawet złoconego. Pasy złożone z owalnych płytek oraz klamry łączono wówczas za pomocą rzędów łańcuszków. Na przełomie XIX i XX w. przyszła moda na subtelny, srebrny filigran z dominującymi filigranowymi rozetami. W okresie międzywojennym ubogą wersję pasów wyszywano cekinami, paciorkami i lacetą na szerokiej gumie, łączonej klamrami tłoczonymi blachy.

piyraco maszyna – określenie pralki, zarówno mechanicznej, jak i w formie tarki wykonanej z   karbowanej blachy cynkowej w drewnianej oprawie. Alternatywą dla blachy były tarki z litego dębowego drewna, w bogatych rodzinach porcelanowe, do prania delikatnej odzieży szklane, po II wojnie światowej wykonane w postaci aluminiowego odlewu.

wystawa etnograficznapłachta – prześcieradło

wille w Muzeum

poloki – skórzane, czarne buty z wysokimi cholewami, część męskiego stroju cieszyńskiego.

prodło – bielizna, w tradycji zwykle zdobiona ręcznie wykonanymi wstawkami, opatrzona monogramem, stanowiąca element wyprawy panny młodej.

przedniczka – suto zdobiona (często haftem richelieu) przednia poła kabotka.

przeposka – barwna, szeroka wstążka, wiązana na maszke, którą przepasały się kobiety nosząc strój cieszyński. Początkowo przeposki były równe z długością fartucha, dopiero w okresie międzywojennym ich długość znacznie zminimalizowano, powszechne też było wiązanie ich z boku. Przeposki zakładano także do srebrnych pasów, częściowo na parade, ale także dla ochrony sukni i żywotka.

prziskrzinek – szuflada w środku trówły – malowanej skrzyni, służącej do gromadzenia wiana. W prziskrzinku przechowywano najcenniejsze przedmioty, biżuterię do stroju cieszyńskiego, bandle (wstążki), książeczki do nabożeństwa, pieniądze.

P1050796rosypoły – długie, sięgające do kolan kobiece majtki otwarte, uszyte ze sztywnego kartónu, składające się z dwóch osobnych nogawek, wiązane w pasie. W okresie międzywojennym zwalczano ten typ bielizny jako niehigieniczny i nieestetyczny, nakłaniając kobiety do noszenia majtek zamkniętych. Niemniej jednak w niektórych częściach Ustronia rosypoły przetrwały długo po II wojnie światowej.

saczek (denko) – część czepca wykonana z siatki, mniej dekoracyjna, ukryta pod szatkóm.

zdjęcia 2.03 193sadełko – rodzaj ażurowej białej hacki noszonej często przez młode mężatki oraz młoduche do ślubu. Były one heklowane, wykonane z białej wełny często łączonej z jedwabiem.

singerka – określenie maszyny do szycia pochodzące od nazwiska jej wynalazcy Isaaca Merritta Singera. Z biegiem lat singerkami nazywano także maszyny produkcji innych firm.

spodnica – bielizna noszona do stroju cieszyńskiego, rodzaj dolnej półhalki, szytej z ćwiklichu lub kartónu, marszczona w pasie, z tyłu z rozporkiem wiązanym taśmą, z dołu dekorowana haftowaną ręcznie koroną. W dni świąteczne pod suknię cieszyńską wdziewano kilka spodnic, co świadczyło o zamożności właścicielki.

suknia cieszyńska  – długa, fałdowana spódnica połączona z  przyszytym doń  gorsetem, zwanym żywotkiem. Najstarsze suknie cieszyńskie z pierwszej połowy XIX w. szyte były z 6-8 szerokości (ok. 60 – 80 cm) ciemnobrunatnego materiału, co odpowiadało mniej więcej 5- metrom. Nowsze suknie poprzez jedną szerokość z przodu, a tylko dwie z tyłu, nie czyniły kobiet już tak krągłych. Materiałem używanym na najstarsze spódnice był gruby i ciężki domowy samodział lub delikatniej tkany lniano – wełniany fabryczny rasz, używany na suknie lepsze, a także lniano – bawełniany tańszy prost, który przetrwał do schyłku XIX w. Używano też ciepłego kamlotu, cechującego się lnianą osnową oraz wątkiem z nici z koziej wełny. Od początku XX w. zaczęto szyć suknie cieszyńskie tylko z fabrycznych czarnych materiałów, głównie kamgarnu, prążkowanej przędzy czesankowej pochodzącej z bielskich zakładów włókienniczych.

strzewiki – półbuty. Do sukni cieszyńskiej noszono tzw. paryski z charakterystycznym paskiem biegnącym przez środek stopy zapinanym na knefelek, na słupkowym obcasie.        

                                                                                                                                                                                                             szatka – chustka na głowę noszona do stroju cieszyńskiego, kolorystycznie dopasowana do fartucha. Taki komplet z tego samego materiału, kupowany z metra w sklepie bławatnym, stanowił tak zwane czepiyni. W dużo wyższej cenie można było nabyć szatki fabrycznie zakończone. Starsze kobiety nosiły szatki związane pod brodą, młodsze zawiązane z tyłu głowy na żurek. Na większe okazje i święta kobiety używały zwykle dwóch chustek. Niedużą szatkę spodnią wiązano na żurek. Była ona w kolorze kontrastowym do chustki górnej, związanej pod brodą i nałożonej daleko na tylną część ciemienia, co dobrze eksponowało obie szatki. Najstarsze chustki szyto z przepięknego adamaszku oraz jedwabiu żakardowego o ornamencie kwiatów i liści w kolorach przenikających się wzajemnie po obu stornach materii. Popularne były odcienie złota, brązu, ciemniej zieleni, fioletu, wiśni, srebra, granatu. Zgodnie z dawną tradycją były to barwy stonowane, nigdy nie jaskrawe.

sznuptychla – chustka do nosa

P1050918szpanga – wsuwka do włosów

DSCN0412szpyncer – krótki żakiet noszony zimą do stroju cieszyńskiego, dopasowany w pasie, z bufiastymi rękawami, wykonany z grubszego materiału, zastąpiony na początku XX w. przez jakle.

372szpyndlik, szpyndliczek – szpilka, element nieodzowny w nyncojgu – szkatułce na przybory do szycia.

szpyndlik –   ozdobna broszka zapinana pod szyją,   noszona w stroju cieszyńskim do kabotka. Szpynliki odlewano ze srebra, sporządzano zmosiądzu i miedzi, miały kształt kolisty lub sercowaty, a późniejsze, filigranowe, wzorowano na kwiecie cieszynianki.

v104szrank – komoda, bieliźniarka

DSCF3487szyfóner – szafa, zwykle duża, dwudrzwiowa

P1050948szwadlyna, szwoczka – krawcowa

DSCF2310szwiec, szewiec – szewc

szywanica – duża igła krawiecka, szewska, służąca do zszywania grubszych, sztywnych tkanin, skóry itp.DSCN0413

taszka – określenie damskiej torebki

trówła – malowana, datowana skrzynia na ubrania i cenne przedmioty, element posagu panny młodej, w którym gromadziła wyprawę ślubną. W trówłach, poprzedniczkach szaf, trzymano ubrania i najcenniejsze przedmioty w domu, był one cenne i przekazywane z pokolenia na pokolenie.

walkownica –   magiel ręczny

westa – kamizelka męska

zrośloki – majki z nogawkami zszytymi z kroku, które zastąpiły majtki otwarte – rosypoły. Z biegiem lat nogawki zrośloków były coraz krótsze, ale nadal zdobiono je bogatymi haftami. Regulowane w pasie, szyte z mocnego kartónu, opatrzone monogramem, stanowiły element wyprawy panny młodej.

zicherka – agrafka

P1060021

zielozko – żelazko do prasowania (biglowanio). Najstarsze zachowane zielozka były ogrzewane rozżarzonym węglem drzewnym, później zastąpiły je praktyczniejsze zieloska z duszóm (cegliczkóm). Krawcowe używały zielozek z odpinaną rączką, składających się z ciężkiej sztaby żelaza. Do biglowanio koronek i falban służyły małe zielozka z duszóm z długą rączką.

zogłówek – poduszka, zwykle część wyprawy panny młodej, z haftowanymi wstawkami, opatrzona monogramem.

zopaska, zoposka – fartuch roboczy noszony na każdo, uszyty z drukowanego płótna.

P1050903zutaż – wężowate aplikacje na żywotku stroju cieszyńskiego, wykonane z ozdobnych sznurków i koralików.

zdrzadło – lustro

żywotek – przyszyty do spódnicy sukni cieszyńskiej gorset, uszyty najczęściej z bordowego – wiśniowego (najstarsza barwa żywotków) lub czarnego aksamitu, usztywniany tekturą (papindeklym), podszyty początkowo lnianym samodziałem, później cieńszym płótnem bawełnianym, składający się z oplecków (pleców), ramiónczek, przedniczek i szczytka (trójkąta szczytowego na osi pionowej dzielącego oplecki na dwie równe części. Żywotki młodych dziewcząt nie były pierwotnie haftowane. Najstarsze egzemplarze z połowy XIX w. były prawdziwym arcydziełem sztuki hafciarskiej, zdobione harasami, majestatycznymi bortami dzielącymi oplecki na dwa symetryczne pola zdobnicze (wiśniowe żywotki lamowano złotem, czarne – srebrem), nieco później wprowadzono haft barwną nicią aksamitną lub atłasową.  Po pierwszej wojnie światowej nastąpiły duże zmiany w cieszyńskim stroju ludowym. Nowy układ granic odciął dotychczasowe źródła importu materiałów do strojów – zabrakło zatem złotych bort i nici do żywotka, sprowadzanych dotychczas z małych wytwórni w Czechach i Austrii. Międzywojenne żywotki haftowano całkowicie nićmi jedwabnymi z dodatkiem koralików, cekinów, błyszczącej lacety i srebrnych taśm. Dawało to efekty barwniejsze, ale mniej szlachetne. Także rozmieszczenie wzorów było całkiem inne. Jeszcze przez jakiś czas stosowano linearny podział opleckowy, haftując 2 symetryczne kwiatki, ale wkrótce i z tego zrezygnowano na rzecz 3 bukietów, wianuszków oraz półkolistych obłączków. Warto dodać, iż żywotek z czarnego aksamitu obowiązywał podczas ślubu. Z kolei bordowy kolor cechował w tradycji druhny weselne. Starsze gaździny miewały suknie z żywotkiem w tonacji brązowej. Mniej często spotykany był granat czy zieleń, zaś  fiolet świadczył do żałobie właścicielki. Bogatsze siedloczki jako element wyprawy ślubnej otrzymywały nawet 7 sukni z hoczkami i innymi elementami stroju.

żurek – sposób wiązania szatki w stroju cieszyńskim, polegający na tym, iż dwa przednie rogi chustki zakładano ponad uszami ku tyłowi głowy i wiązano nad opadającymi na plecy rogami na dwa węzły ze stojącymi na boki końcami. Była to umiejętność, której nie potrafiły dobrze wykonać wszystkie kobiety. Na żurek wiązały szatki mężatki, mówiono zatem, iż są szumnie wyżurkowane.

 

 


Highslide for Wordpress Plugin