Skansen przemysłowo – rolniczy

SKANSEN PRZEMYSŁOWO – ROLNICZY PRZY MUZEUM USTROŃSKIM

82

Skansen przy naszym Muzeum stale się rozrasta, zyskując wciąż nowe eksponaty. Na bieżąco przeprowadzamy też remonty. Skansen dzieli się na część zewnętrzną, obejmującą skwer przed Muzeum oraz wewnętrzną, zamkniętą w podwórzu od strony północnej elewacji budynku. Nasze Muzeum znajduje się na SZLAKU ZABYTKÓW TECHNIKI WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO. ABY DOWIEDZIEĆ SIĘ WIĘCEJ O SZLAKU KLIKNIJ TUTAJ tutaj . ABY ZNALEŹĆ NAS NA SZLAKU KLIKNIJ tutaj.

CZEŚĆ ZEWNĘTRZNA SKANSENU EKSPONUJE NASTĘPUJĄCE ZABYTKI:

Monumentalne prasy kuźnicze z okresu międzywojennego – środkowa to cierna – śrubowa, zaś pozostałe korbowe, przekazane przez Zakłady Kuźnicze w Ustroniu oraz Zakład Kuźniczy Karol Grelowski.

Prasy kuźnicze, pierwsza z prawej marki Eumuco

Prasy kuźnicze, pierwsza z prawej marki Eumuco

Między prasami umiejscowione są tablice poświęcone martyrologii mieszkańców Ustronia, ufundowane przez współtowarzyszy pracy. Pierwotnie zlokalizowane były na fasadzie magazynu głównego Kuźni Ustroń oraz w Zakładzie Przemysłu Drzewnego, czyli słynnym ustrońskim Tartaku, działającym od 1892 do 2002. Zaprzestanie działalności obu przedsiębiorstw spowodowało przeniesienie tablic na teren Muzeum Ustrońskiego, czego uroczyście dokonano 9 listopada 2012 r.

Na skwerku przed Muzeum podziwiać można zbiór kamieni granicznych Komory Cieszyńskiej, przekazanych do naszego Muzeum z terenu Ustronia Zawodzia (las nad Źródłem Karola, u podnóża Pagórka Żor) oraz Cisownicy (z przysiółków Wendoły, pod Machulą, Budzin) .Uroczyste wkopanie pierwszego kamienia nastąpiło podczas Industriady  i Nocy Muzeum 2015.  Z kolei kamień z sygnaturą BU wyznaczał granice fabryki Brevillier – Urban, która po II wojnie przekształciła się w ustrońską Kuźnię. 

Na skwerku przed Muzeum podziwiać możemy tzw. „wilka” – niewytop z wielkiego pieca hutniczego, który funkcjonował nieopodal, w miejscu obecnego Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych, w latach 1772 – 1897. „Wilk” pochodzi z lat 80. XIX w., a tak pisał na ten temat ustroński hutnik, wybitny kronikarz i pisarz ludowy Jan Wantuła:  W latach 1850-85 byli „szmelcerami” ustroniacy Smuda i Sztwiertnia. Kiedy Smuda poszedł już na emeryturę, mając już parę lat po sześćdziesiątce, to zdarzało się dość często, że nie dość sprytni czy nie dość wprawieni następcy Smudy przy obsłudze pieca – piec „zamrozili” lub też „gichta” „została wisieć”… Niekiedy też żelazo „przeżarło” się przez ścianę pieca i „uciekło” do ziemi. Nie umieli wtedy zaradzić, ani „Morawiec” majster odlewni; ani uczony inżynier Anderka, więc posyłali po starego Smudę. Ten brał kij i spieszył, ciężko dysząc ku piecu. I ten piec uleczył. Wszyscy podziwiali pomysłowość i zaradność starego Smudy. Stwardniałą „świnię” (czyli „wilka”) zaś, gdy nie można było jej poćwiartować, wiązano u mocnego wozu i „wysmyczano” paru parami koni na cmentarzysko za kuracyjny zakład na kamienie. Wiele ich będzie zażwirowanych; jedna „świnia” do dziś sterczy z ziemi w „Parku Kościuszki”.

DSC00559

Nową, ciekawą atrakcją naszego skansenu jest replika mielerza służącego do wypalania węgla drzewnego. 

Węgiel drzewny był podstawowym materiałem opałowym w ustrońskiej hucie „Klemens”, założonej w 1772 r. Drewno (głównie bukowe) wypalano w mielerzach w celu wytworzenia węgla drzewnego w procesie suchej destylacji z małym, kontrolowanym dostępem powietrza. Pierwszymi miejscami jego produkcji na terenie Ustronia były Hermanice i Zawodzie, jednak największy ośrodek znajdował się w miejscu dzisiejszego Parku Kuracyjnego, wzdłuż obecnej ul. Parkowej. do mielerzy prowadziły kanały wodne, służące do spławiania budulca. Podstawa mielerza miała z reguły ok. 11 m średnicy, a jego objętość dochodziła do 260 m³ surowca. Budowano go z ćwiartówek drewna (dł. ok. 80 cm) na przemian układanych w trzech koncentrycznych warstwach. Środkowe drzewo kładziono pionowo, grubszymi końcami w dół, natomiast dalsze polana stawiano ukośnie wokół niego. Całość zasypywano warstwą miału węgla drzewnego. Zapalonego mielerza pilnował dniem i nocą jeden z pracowników, a cały proces trwał od 13 do 15 dni. Po jego zakończeniu pozostawiano mielerz przykryty przez następne trzy dni, aż do całkowitego wystudzenia. Do wytopu 1 tony żelaza potrzebne było ok. 9 ton węgla drzewnego. Do uzyskania zaś 1 tony takowego zużywano 5 – 6 m³ drewna średniej jakości. Tak więc wyprodukowanie 1 tony żelaza pochłaniało ok. 50 m³ drewna. W połowie XIX w. unowocześniono technologię wytopu żelaza przechodząc na węgiel kamienny i koks, co spowodowało redukcję zużycia węgla drzewnego. Ponadto zasoby lokalnego drzewostanu bukowego nieuchronnie kończyły się, a pokłady rudy wyczerpywały. Odległe położenie od dróg handlowych oraz kopalń węgla, nieopłacalność transportu surowców i wyrobów furmankami, a także zbyt późne doprowadzenie kolei do Ustronia zaważyły na podjęciu decyzji o likwidacji wielkiego pieca w 1897 r., a wiele innych urządzeń wraz z kadrą robotniczą przeniesiono do huty w Trzyńcu.

DSCF4487

 

W północnej części skansenu nowym nabytkiem, bardzo ważnym dla naszego Muzeum, jest zabytkowy trak, wyprodukowany w 1903 r. w Arcyksiążęcym Zakładzie Budowy Maszyn   w Ustroniu. Oto krótki opis traka: Pilarka ramowa pionowa służąca w tartakach do przecierania drewna okrągłego na tarcicę, wykonana w 1903 r. w Arcyksiążęcym Zakładzie Budowy Maszyn, prężnie prosperującym w latach 1860 – 1910 na terenie późniejszej Kuźni Ustroń. Trak został zakupiony na potrzeby Tartaku Józefa Kowali, działającego do 1976 r. w Ustroniu Nierodzimiu, gdzie napędzany był siłą wody kanału Młynówka, a w przypadku jej niskiego poziomu wspomagany elektrycznym silnikiem kopalnianym o mocy 30 kW. Zakup traka został dofinansowany przez nadleśnictwo Ustroń, prof. Jana Richerta oraz Stowarzyszenie Miłośników Kuźni Ustroń.

Trak - widok od zewnątrz skansenu

Trak – widok od zewnątrz skansenu

 

Migawki wykonane podczas montażu traka w przymuzealnym skansenie.

Z trakiem sąsiaduje lokomotywa wraz z wagonem – kolebą i fragmentem torów z Cegielni w Ustroniu Nierodzimiu. Poniżej jej krótka charakterystyka:

Lokomotywa spalinowa dwuosiowa WLs50 wyprodukowana w 1970 r. w poznańskich Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego, użytkowana w Cegielni w Ustroniu Nierodzimiu założonej w 1918 r. przez Jana Białonia, w 1945 r. upaństwowionej, po czym należącej do Krakowskiego Przedsiębiorstwa Ceramiki Budowlanej z siedzibą w Kętach. Kolej wąskotorowa o długości ok. 1 km funkcjonowała tam do 1991 r. Dziś w miejscu cegielni znajdują się obiekty firmy „Mokate”. W 2013 r. lokomotywę poddano starannej renowacji oraz uzupełniono o wagon i tory.

lokomotywa

CZĘŚĆ WEWNĘTRZNA SKANSENU:

NOWOŚĆ W NASZYM SKANSENIE, ZAMONTOWANA LATEM 2016 R. – ETALAŻ PREZENTUJĄCY ODPOWIEDZI NA NAJCZĘSTSZE PYTANIA GOŚCI ODWIEDZAJĄCYCH NASZE MUZEUM

DSCF8319

NOWOŚCI W CZĘŚCI WEWNĘTRZNEJ NASZEGO SKANSENU:

 Wiosną 2015 r. nasz konserwator Grzegorz Kubień zbudował replikę dawnej sztolni – kopali rudy żelaza. 

Specjalnie na Industriadę 2015 kowal Zbigniew Michałek wykonał techniką metaloplastyki płaskorzeźbę „Dwaj kowale podczas pracy”.

78

skansen zdjęcia

Płaskorzeźba „Dwaj kowale podczas pracy”

Od niedawna w naszym skansenie uwagę zwraca niezwykły kamień – eratyk (piaskowiec kwarcytowy) odkryty w sierpniu 2015 r. na prawym brzegu Wisły powyżej mostu w ul. Grażyńskiego podczas urządzania miejsc do plażowania. Ten głaz narzutowy został  przywleczony przez lodowiec ze Skandynawii. Jego średnica maksymalna to 60 cm, a obwód wynosi  165 cm. Kamień odkrył Michał Michalczyk, a opisał geolog Zygmunt Białas.

DSCF8230

W 2014 r. na północnej elewacji Muzeum Ustrońskiego powstał mural, przedstawiający w symboliczny sposób pięć ustrońskich ośrodków hutniczych, usytuowanych wzdłuż kanału wodnego Młynówka. 

DSCF4482

Oto legenda do muralu (od lewej):

OŚRODKI HUTNICTWA I KUŹNICTWA W USTRONIU

 Młotownia „Teresa” (1837-1899) 

Młotownia „Krystyna”, Walcownia „Hildegarda” (1813-1885)

Huta „Klemens”, Odlewnia „Elżbieta” (1772-1907)

Młotownia „Albert” (1820-1911)

Młotownia „Adam”, Zakład Przetwórstwa Miedzi, Zakład Budowy Maszyn, Kuźnia Ustroń (1780-2008)

 

W stylowej wnęce dawnej stajni hutniczej (obecnie budynku mieszczącego archiwum i magazyny wielkogabarytowe) powstała ekspozycja przedstawiająca relikty ustrońskiego rolnictwa, pochodzące z miejscowych gospodarstw. Wystawa rolnicza zatytułowana została „Od orki do dożynek, czyli jak ustrońscy gazdowie pracowali na chleb”. Oto ogólna charakterystyka zgromadzonych eksponatów: pług, służący do orki gleby przeznaczonej pod uprawę, brony, służące do spulchniania ziemi przed siewem, grabie, widły do siana, kosok (sierp), kosa do koszenia trawy, kosa żniwna z grabkami, służąca do ręcznego koszenia zboża, przetaki  – sita służące do czyszczenia zboża, drabiniok (rafiok) – wóz chłopski, cepy do ręcznego młócenia zboża, młockarnia – mechaniczne urządzenie do młócenia zboża, wykonane w Arcyksiążęcym Zakładzie Budowy Maszyn w Ustroniu, burdak (wialnia) – urządzenie służące do oczyszczania młóconego ziarna i oddzielania go od plew, drewniane widły do siana, żarna konne – kamienne urządzenie do mielenia zboża, pochodzące z gospodarstwa „Krystówka” w Ustroniu Lipowcu, napędzane ongiś siłą koni poprzez kierat, kopocz – narzędzie do rozrywania obornika, żmijka do czyszczenia zboża, czerpak na gnojówkę, klepkowy zbiornik na gnojówkę, beczka na kapustę, szatkownica do kapusty, chómónt – część uprzęży dla konia, jarzmo – uprząż dla krów lub wołów, dawny ul – „kłoda”. A także:  wach – skrzynia na zboże, mały wózek – drabinioczek z bańkami na mleko, kamienne ręczne żarna służące do mielenia zboża, trakacz – rodzaj dawnych taczek bez skrzyni, służący do pomocy w gospodarstwie podczas przewożenia cięższych rzeczy oraz kary – drewniane, archaiczne taczki.

Latem 2016 r. skansen rolniczy zyskał nową odsłonę z kolasą w roli głównej. Ten piękny pojazd konny przez wiele lat eksponowany był w hallu naszego Muzeum, a obecnie wyjechał na zewnątrz, aby zawieźć ustrońskóm gaździnke na Dożynki:)

DSCF8236 - Kopia

Atrakcją skansenu przy naszym Muzeum jest rekonstrukcja kuźni wiejskiej, w której okazjonalnie można podziwiać pokazy kucia wolnoręcznego. Oprócz autentycznych eksponatów związanych z rzemiosłem kowalskim gromadzimy tutaj elementy metaloplastyki oraz dawne narzędzia stolarskie.

 

 

Niewątpliwą ozdobą skansenu są żeliwne krzyże nagrobne, pochodzące z odlewni „Elżbieta” działającej od 1820 r. przy ustrońskiej hucie „Klemens”, przejęte w 2003 r. przez Alicję Michałek ze starego cmentarza w Ustroniu Lipowcu, zamkniętego na początku XX w.

 

W części przemysłowej skansenu uwagę zwracają zabytkowe młoty:

 Młot podrzutowy do kucia kos żniwiarskich, pochodzący z końca XIX w., pierwotnie napędzany siłą wody. Był on używany w zakładzie produkcji kos w Wapienicy (zakładzie nr 10 FSM), a w 1989 r. darowany do Muzeum.

 Dwa młoty sprężynowe (typu MS), pochodzące z okresu międzywojennego, w dużej części produkowane w ustrońskiej Fabryce Śrub i Wyrobów Kutych.

 

Pozostałe relikty ustrońskiego przemysłu, zgromadzone w skansenie przy Muzeum Ustrońskim, to:

 Wieko kotła parowego, skonstruowanego w 1896 r. w Arcyksiążęcym Zakładzie Budowy Maszyn w Ustroniu.

Część ogromnego koła pasowego, wykonanego i używanego w ustrońskim przemyśle hutniczym.

Ręczna gilotyna do cięcia blachy, pochodząca z początku XX w., wyprodukowana w Arcyksiążęcym Zakładzie Budowy Maszyn w Ustroniu.

Ręczna pompa strażacka, pochodząca z pierwszej zakładowej remizy strażackiej ustrońskiej Kuźni, mieszczącej się w ośrodku  nr 4 (dawna Młotownia Albert).

 

Ciekawą częścią naszego skansenu  są zabytkowe kamienie z żaren do ręcznego mielenia zboża, żaren konnych napędzanych poprzez kierat oraz kamieni pochodzących z młyna wodnego:

Ręczne żarna rotacyjne były kamiennym urządzeniem do ręcznego mielenia zboża, składającym się z dwóch obrobionych kamieni – biegunka i spodka oraz długiego drążka, zwanego miylokiym, służącego do obracania kamienia żaren. Drobny przemiał zapewniały specjalne żłobienia w kamieniach, które wykonywali głównie górale z Brennej, chodząc od wsi do wsi i oferując usługi „klepania kamieni”.  Ta zapomniana dziś profesja przetrwała do lat wczesnopowojennych.

Żarna napędzane poprzez kierat konny były dużo większe od ręcznych, a spotykano je w większych ustrońskich gospodarstwach, tzw. „gazdówkach”.

Krzemowy kamień młyński pochodzi z młyna wodnego Antoniego i Alojzego Koziełów, który funkcjonował w pierwszej poł. XX w. nad potokiem Młynówka w Ustroniu – Nierodzimiu przy obecnej ul. Skoczowskiej. Zabudowania rodziny Koziełów, w skład których wchodziła także mała piekarnia i skład węgla,  zostały zburzone podczas budowy nowej drogi do Katowice – Wisła. Kamień przekazał do Muzeum w 2014 r. Zdzisław Kozieł.

 

 

 

 

 

 




 

 

 

 

 


Highslide for Wordpress Plugin